Қаржылық есептілік мақсатында негізгі құралдарды бағалау кезінде IAS 16, IFRS 13 және Халықаралық бағалау стандарттарының ережелерін ескеру қажет. Іс жүзінде ең күрделі мәселелер өндірістік жабдықтарды, инженерлік инфрақұрылымды және қайталама нарығы жеткілікті дамымаған басқа да мамандандырылған активтерді бағалау кезінде туындайды.
2025 жылғы 31 қаңтардан бастап Халықаралық бағалау стандарттарының (IVS) жаңартылған редакциясы және RICS Red Book Global Standards қолданыста. Жаңа редакцияларда бастапқы деректердің сапасына, бағалау модельдеріне, кәсіби пайымдауларды құжаттауға және аудиторлармен өзара іс-қимылға ерекше назар аударылған.
Қаржылық есептілік мақсатында негізгі құралдарды бағалау кезінде маңызды болып табылатын негізгі мәселелерді қарастырайық.
1. Бағалау бірлігі және мамандандырылған активтердің ерекшеліктері
Бастапқы кезеңде бағалау объектісін және бағалау бірлігін анықтау қажет.
IAS 16 стандарты негізгі құралдарды есепке алу бірлігін айқындау кезінде кәсіби пайымдауды қолдануды көздейді. Бұл ретте бағалаушы активтердің сипаттамаларын, олардың функционалдық өзара байланысын және бағалау алғышарттарын ескеруі тиіс.
Мысалы, жекелеген жабдықтың қолданыстағы өндірістік кешеннен бөлек сатылған кездегі құны шектеулі болуы мүмкін. Ал жұмыс істеп тұрған кәсіпорын құрамында пайдаланылған кездегі оның құны айтарлықтай өзгеше болуы ықтимал.
Мамандандырылған активтерді бағалау кезінде мынадай факторларды ескеру қажет:
- активті дербес пайдалану немесе сату мүмкіндігі;
- оның басқа активтермен функционалдық өзара байланысы;
- қайталама нарықтың болуы;
- қабылданған бағалау алғышартына сәйкес келетін жағдайда демонтаждау, тасымалдау және қайта монтаждау шығындары;
- нарық қатысушыларының активті болжамды пайдалану тәсілі.
Жабдықтар мен инфрақұрылымды бағалаудың ерекшеліктері IVS 300 Plant, Equipment and Infrastructure стандартында қарастырылады.
2. Әділ құн және нарық қатысушыларының жорамалдары
IFRS 13 стандарты әділ құнды бағалау күні нарық қатысушылары арасындағы қалыпты мәміле барысында активті сату кезінде алынатын баға ретінде айқындайды.
Мамандандырылған активтерді талдау кезінде нарық қатысушыларының жорамалдарын, оның ішінде активті ықтимал пайдалану тәсілін және оның құнына әсер ететін факторларды ескеру қажет.
Мысалы, кәсіпорын уақытша өндірістік шектеулерге байланысты жабдықты төмен жүктемемен пайдалануы мүмкін. Бағалаушы мұндай жүктеме деңгейінің себептерін анықтап, олардың нарық қатысушылары үшін қаншалықты тән екенін бағалауы тиіс.
Осындай талдау жоспарланған жаңғыртуға, жабдықтың өнімділігіне, операциялық шығындарға және құнға әсер ететін басқа да параметрлерге қатысты жүргізілуі қажет.
3. Бағалау тәсілдерін таңдау
IVS 103 Valuation Approaches стандарты нарықтық, кірістік және шығындық тәсілдерді қарастырады. Тәсілді таңдау объектінің сипаттамаларына, бағалау мақсатына және қолда бар ақпаратқа байланысты.
Стандартты жабдықты бағалау кезінде салыстырмалы мәмілелер туралы жеткілікті деректер болған жағдайда нарықтық тәсіл қолданылуы мүмкін.
Мамандандырылған өндірістік активтерді бағалау кезінде тиісті ескіру түрлерін ескере отырып, орын басу құнын айқындауға негізделген шығындық тәсіл жиі қолданылады.
Орын басу құны пайдалылығы салыстырмалы активті жасауға немесе сатып алуға жұмсалатын шығындарды көрсетуі тиіс. Бұл ретте заманауи технологияларды, өнімділікті, энергия тұтынуды және пайдалану сипаттамаларын ескеру қажет.
Бағалау тәсілдері мен әдістерін таңдау қолда бар деректер мен бағаланатын активтердің ерекшеліктерін ескере отырып негізделуі тиіс.
4. Функционалдық және экономикалық ескіру
Шығындық тәсілді қолдану кезінде физикалық тозу, функционалдық және экономикалық ескіру бағалау нәтижесіне елеулі әсер етуі мүмкін.
Функционалдық ескіру артық өндірістік қуатқа, энергия тұтынудың жоғары болуына, технологиялардың ескіруіне немесе жабдық конфигурациясының тиімсіздігіне байланысты болуы мүмкін.
Экономикалық ескіру сұраныстың төмендеуі, нарықтық жағдайлардың өзгеруі, реттеушілік шектеулер және басқа да мән-жайларды қоса алғанда, сыртқы факторлардың әсерінен туындайды.
Мысалы, өндірістік желі техникалық тұрғыдан жақсы жағдайда болғанымен, жобалық қуатының тек 40%-ымен ғана жұмыс істеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда өндірістік жүктеменің төмен болу себептерін, оның болжамды ұзақтығын және нарық қатысушылары тұрғысынан құнға әсерін анықтау маңызды.
Жүктеме деңгейінің төмен болуы өздігінен экономикалық ескіруге түзету енгізуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Сондай-ақ басқа түзетулерде ескерілген факторлардың қайталанып есептелуіне жол бермеу қажет.
5. Бастапқы деректер мен бағалау модельдерінің сапасы
2025 жылы қолданысқа енгізілген IVS редакциясында IVS 104 Data and Inputs және IVS 105 Valuation Models стандарттарына ерекше назар аударылған.
IVS 104 бастапқы деректерді таңдау және пайдалану талаптарын қарастырады. IVS 105 бағалау модельдерін қолдануға, оларды таңдауға және пайдалануды негіздеуге арналған.
Негізгі құралдарды бағалау кезінде есептеулердің едәуір бөлігі өндірушілердің коммерциялық ұсыныстарына, техникалық сипаттамаларға, тапсырыс беруші ұсынған ақпаратқа және кәсіби жорамалдарға негізделуі мүмкін.
Бағалаушы ақпарат көздерінің өзектілігі мен сенімділігін, жабдық сипаттамаларының салыстырмалылығын және енгізілетін түзетулердің негізділігін талдауы қажет.
Өзара байланысты көптеген параметрлерді қамтитын есептеу модельдеріне ерекше назар аудару керек.
Есептеулер мен кәсіби пайымдауларды құжаттау мәселелері IVS 106 Documentation and Reporting стандартында да қарастырылады.
6. Бағалаушылар мен аудиторлардың өзара іс-қимылы: RICS Red Book стандартындағы өзгерістер
RICS Red Book стандартының 2025 жылғы редакциясында VPGA 1 Valuations for Financial Reporting бөлімі қайта қаралып, VPGA 11 Relationships with Auditors бөлімі қосылды. Бұл бөлімдер қаржылық есептілік мақсатындағы бағалау мәселелерін және бағалаушылардың аудиторлармен өзара іс-қимылын қарастырады.
Іс жүзінде бағалау мақсатын, активтер құрамын, қолданылатын құн негізін, бағалау күнін және қажетті құжаттаманы тапсырыс берушімен алдын ала келісу орынды.
Бастапқы деректерді растауға, елеулі түзетулерді түсіндіруге және кәсіби пайымдауларды құжаттауға ерекше мән беріледі.
Бұл мәселелерді бастапқы кезеңде пысықтау бағалау нәтижелерін тексеру барысында қосымша сұраулар мен келіспеушіліктер санын азайтуға мүмкіндік береді.
Қорытынды
2025 жылдан бастап қолданыстағы IVS және RICS Red Book редакцияларында бастапқы деректердің сапасына, бағалау модельдеріне және нәтижелерді құжаттауға қосымша назар аударылған. Бұл талаптар негізгі құралдарды, әсіресе мамандандырылған жабдықтар мен өндірістік кешендерді бағалау кезінде аса маңызды.
Біздің тәжірибемізде аудиттік тексеру барысында туындайтын негізгі мәселелер бағалау бірлігін айқындауға, орын басу құнын анықтауға, ескіруді есепке алуға және елеулі жорамалдарды растауға байланысты.
Әдіснаманы, бастапқы деректерге қойылатын талаптарды және есептік құжаттаманың құрамын бастапқы кезеңде келісу есептеулердің бірізділігін және бағалау нәтижелерінің негізділігін қамтамасыз етуге көмектеседі.
Дереккөздер
- International Valuation Standards, 2025 жылғы 31 қаңтардан бастап қолданыстағы редакция.
- RICS Valuation – Global Standards, 2025 жылғы редакция.
- IFRS 13 Fair Value Measurement.
- IAS 16 Property, Plant and Equipment.
